Bộ phương án Liên đoàn các đội tuyển châu Á này, về bản chất, là gói vòng loại World Cup khu vực châu Á thành một giải dài hạn có lên hạng và xuống hạng. Với đội tuyển Trung Quốc, ngưỡng cửa không cao hơn, nhưng khoảng chịu sai sót bị siết lại rất mạnh.
Đây không chỉ là tổ chức thêm một giải. Vé vào World Cup và Asian Cup được gắn thẳng vào hệ thống giải hai năm một lần này. Mùa đầu khởi động năm 2030. Phải đến mùa 2032-33 của Liên đoàn các đội tuyển châu Á mới nối với suất World Cup. World Cup 2030 vẫn dùng quy tắc vòng loại cũ hiện nay, sẽ không chuyển sang sớm.
Vì sao UEFA, CONCACAF, và giờ đến lượt AFC, đều dồn dập tung ra kiểu giải các đội tuyển quốc gia này?
Các liên đoàn châu lục nhìn vào thể thức này với một đòi hỏi cốt lõi rất giống nhau. Trước đây, vào những ngày thi đấu quốc tế của đội tuyển, phần lớn lịch là các trận giao hữu. Hàm lượng trận đấu không đều. Đội mạnh không muốn dốc hết sức, đội yếu khó tìm được đối thủ chất lượng cao một cách ổn định. Giá trị thương mại cũng teo theo. Không gắn với thành tích chính thức, sức hút của bản quyền truyền hình và tài trợ luôn có hạn.
UEFA Nations League là nơi chạy thông logic này sớm nhất. Cơ chế lên xuống hạng tạo sự hồi hộp liên tục, thay những trận giao hữu lỏng lẻo bằng giải chính thức có điểm, có lên xuống hạng, và gắn với suất các giải lớn. CONCACAF đi sát phía sau, lấy thành tích giải các đội tuyển làm căn cứ quan trọng khi chia nhóm bốc thăm Gold Cup và vòng loại World Cup.
AFC giờ làm theo hướng đó. Không còn bốc thăm theo phân vùng địa lý Tây Á và Đông Á, mà bốc thăm thẳng theo bậc thực lực của các đội, dùng thuật toán để cân bằng độ khó của bảng.
Mọi đội đều phải thi đấu liên tục để trụ hạng và thăng hạng. Trong một chu kỳ World Cup bốn năm, cứ hai năm lại có một vòng trận then chốt. Các ngày thi đấu quốc tế được dùng đến mức tối đa. Với AFC, đây là một nước đi kép, vừa thương mại vừa chuyên môn: vừa làm sống bản quyền trận đấu, vừa ép các đội tuyển châu Á giữ nhịp chuẩn bị thường xuyên.
So với quy tắc vòng loại World Cup đang áp dụng, thể thức mới thay đổi những gì trong cách chia suất?
Ở World Cup 2026 theo quy định hiện hành, châu Á có tổng cộng 8,5 suất: 6 suất đi thẳng, thêm 2 suất đi tiếp từ play-off châu Á, và đội cuối cùng đi đá play-off liên lục địa.
Ở phiên bản nối Asian Cup với World Cup, tổng số suất không đổi, vẫn là 8,5. Hạng nhất có 18 đội, đá xong 12 trận lượt đi và lượt về, sáu đội đứng đầu nhận thẳng vé World Cup. Từ đội thứ bảy đến đội thứ mười vào play-off vòng tròn, chọn ra 2 đội dự World Cup. Đội đứng thứ ba ở play-off đi tranh suất play-off liên lục địa.
Con số suất không đổi, nhưng con đường lấy suất thì khác hẳn. Thể thức cũ chia 18 đội mạnh thành ba bảng, mỗi bảng 6 đội, hai đội đầu bảng đi tiếp. Dù phải vật lộn với đối thủ mạnh trong bảng, chỉ cần giữ được vị trí trong top 2 bảng là có suất. Thể thức mới là một bảng xếp hạng lớn. Cả 18 đội hạng nhất nằm trong cùng một thứ hạng, không còn lợi thế của việc ở chung bảng.
Ở thể thức cũ, nếu may mắn bốc được bảng có thực lực yếu hơn, vẫn có cơ hội dựa vào thứ hạng trong bảng để đi tiếp. Đặt vào Liên đoàn các đội tuyển châu Á thì không còn chỗ để né rủi ro theo bảng. Điểm của toàn bộ 12 trận của 18 đội được cộng lại để xếp hạng. Mỗi lần mất điểm trên sân nhà hay sân khách đều ảnh hưởng trực tiếp đến thứ hạng cuối. Một trận thua bất ngờ có thể khiến đội từ vùng đi thẳng rơi xuống play-off, thậm chí rơi khỏi top 10 và mất hẳn cơ hội tranh World Cup.
Trong hệ thống mới này, đội tuyển Trung Quốc được nhiều hơn hay mất nhiều hơn?
Nhận định của tôi là: ngắn hạn thì hại nhiều hơn lợi, dài hạn thì phải xem đội có giữ được suất hạng nhất một cách ổn định hay không.
Nói phần được trước. Cửa dự Asian Cup sẽ rõ hơn. Liên đoàn các đội tuyển châu Á năm 2030, mùa nối với Asian Cup, cả 18 đội hạng nhất đều có suất Asian Cup. Sáu đội có thành tích tốt nhất ở hạng hai cũng đi tiếp. Chỉ cần đội tuyển Trung Quốc ở lại hạng nhất là chắc chắn có suất vòng chung kết Asian Cup, không phải trải qua vòng loại Asian Cup nữa.
Ngoài ra, các trận chính thức có cường độ cao và được diễn ra đều đặn sẽ thay nhiều trận giao hữu chất lượng thấp. Mười hai trận cứng, lượt đi và lượt về, mặt bằng đối thủ ổn định. Đó là lợi ích cụ thể để cầu thủ trẻ tích lũy kinh nghiệm ở giải lớn, và để ban huấn luyện liên tục xem xét đội hình. Trước đây nhiều đối thủ giao hữu đá quá kín, giá trị tập luyện có hạn. Mỗi trận của Liên đoàn các đội tuyển châu Á đều dính đến điểm số và chuyện lên xuống hạng, không có chuyện đối thủ tùy tiện buông.
Phần mất đi chính là vùng đệm mà thể thức cũ dành cho các đội yếu hơn một nấc. Vòng 18 đội cũ được chia bảng, có cơ hội tránh Nhật Bản và Hàn Quốc, rồi lấy điểm từ các đối thủ cùng bảng. Thể thức mới không bốc thăm theo vùng. Mười tám đội hạng nhất được xếp lẫn nhau. Đội tuyển Trung Quốc phải lần lượt đối đầu mọi đội hàng đầu châu Á. Trong 12 trận không có trận nào có thể nằm im.
Còn một rủi ro chí mạng: một khi xuống hạng là mất hẳn tư cách tranh suất World Cup. Dự thảo nói rõ, đội ở hạng hai không được tham gia tranh suất World Cup.
Chỉ cần đội tuyển Trung Quốc ở một mùa Liên đoàn các đội tuyển châu Á rơi khỏi hạng nhất, thì hai năm tiếp theo thậm chí không với tới ngưỡng để còn nghĩ đến World Cup. Thể thức cũ không có cơ chế khóa cứng vì xuống hạng này. Dù vòng loại thi đấu tệ, chu kỳ sau vẫn có thể làm lại từ đầu. Liên đoàn các đội tuyển châu Á biến việc xuống hạng thành một hình phạt dây chuyền rất nặng.
Ở đây có hai giả định có thể trải ra để xem.
Giả sử đội tuyển Trung Quốc ở ổn định tại hạng nhất, thực lực nằm trong khoảng từ hạng 7 đến hạng 10 châu Á. Thể thức mới vẫn còn cơ hội play-off, chênh lệch so với quy tắc cũ không lớn. Nhưng nếu phong độ lên xuống, rơi xuống cuối hạng nhất rồi xuống thẳng hạng hai, thì ở chu kỳ sau đội thậm chí không có tư cách tranh suất World Cup. Thứ chờ đợi là một chuỗi trận thăng hạng kéo dài.
Đội tuyển Trung Quốc tranh suất World Cup có trở nên khó hơn không?
Cốt lõi của độ khó không phải là suất ít đi, mà là cửa sổ chịu sai sót bị siết đến gần như không còn.
Ở vòng bảng 18 đội cũ, đội được phép có những giai đoạn phong độ lên xuống. Một hai trận thi đấu không ra, chỉ cần giữ được các đối thủ trong bảng thì vẫn có thể tranh suất đi tiếp. Liên đoàn các đội tuyển châu Á là điểm cộng dồn của 12 trận. Nó nhìn sự ổn định trong thời gian dài, không nhìn một giai đoạn bùng nổ trong một bảng nào đó. Mặt sàn của các đội mạnh châu Á vốn đã rất cao. Nhật Bản, Hàn Quốc, Saudi Arabia, Iran, Australia sẽ liên tục gặt điểm một cách ổn định.
Vị trí hiện tại của đội tuyển Trung Quốc nằm trong khoảng hạng 8 đến hạng 12 châu Á, vừa kẹt ở ranh giới giữa trụ hạng ở hạng nhất và suất play-off. Đây là vùng hiểm nhất của thể thức mới. Chỉ cần thua liên tiếp vài trận sân khách then chốt, thứ hạng tụt nhanh, đội sẽ cùng lúc đối mặt hai cuộc khủng hoảng: mất suất play-off World Cup, và còn chịu sức ép xuống hạng.
Dưới thể thức cũ, dù vòng loại World Cup thất bại, chu kỳ sau vẫn có thể tranh lại suất vào vòng 18 đội. Với thể thức mới, một khi rơi xuống hạng hai, trước hết phải đá các trận thăng hạng. Chỉ sau khi trở lại hạng nhất mới có tư cách cạnh tranh suất World Cup. Như vậy là thêm một cửa ải.
Tất nhiên, bộ phương án này hiện chỉ là dự thảo do ESPN đưa ra, còn phải được các hiệp hội thành viên của AFC thảo luận và biểu quyết, vẫn có thể được sửa. Nhưng hướng lớn đã rất rõ. Bóng đá châu Á sẽ rời vòng loại kiểu ngắt quãng của trước đây, chuyển sang mô hình cạnh tranh theo dạng giải đấu liên tục.
Thử thách thực sự của thể thức này, từ nay, không còn nằm ở bản thân quy tắc, mà là đội tuyển Trung Quốc có đứng vững nhiều năm liền trong nhóm 18 đội đầu của châu Á hay không. Quy tắc chỉ là cái thước. Cái thước không chủ động nâng ngưỡng cửa. Nó chỉ không còn chừa cho đội yếu khoảng trống để nấp trong bảng mà lấy hơi. Làng bóng châu Á sau này không có phép màu học đối phó vào phút chót. Chỉ những đội ra sân ổn định quanh năm mới có tư cách tranh vé World Cup.
Cập nhật lúc 2026-10-05 16:51